فریدون جیرانی، دایرةالمعارف سینمای ایران و جهان

در برنامه «کلاسیک‌های کانون» با نمایش فیلم «قرمز» و بزرگ‌داشت فریدون جیرانی، به همت کانون کارگردانان سینمای ایران و موزه سینمای ایران، جمعی از سینماگران از جیرانی به عنوان دایرةالمعارف سینمای ایران و جهان یاد کردند، توجه به جزئیات، روابط علت و معلولی و ساختار داستانی از ویژگی‌های مهم کار او، دانستند.

به گزارش مجله هنر به نقل از روابط عمومی موزه سینمای ایران، برنامه «کلاسیک‌های کانون» با نمایش فیلم «قرمز» و بزرگداشت فریدون جیرانی، به همت کانون کارگردانان سینمای ایران و موزه سینمای ایران و با همکاری فیلم‌خانه ملی ایران، شنبه ۱۶ آبان ماه در سالن سینماتوگراف موزه سینما برگزار شد.

در این مراسم، جمعی از سینماگران و همکاران قدیمی جیرانی، از نقش تأثیرگذار او در فیلم‌نامه‌نویسی، کارگردانی، مطبوعات سینمایی، کشف استعدادها و شکل‌گیری جریان‌های مهم سینمای ایران سخن گفتند.

این برنامه با مدیریت و اجرای اصغر نعیمی، فیلم‌ساز، برگزار شد. احمد امینی، مسعود میمی، محسن امیریوسفی، وحید موسائیان، آلاله هاشمی، مارال جیرانی، رضا سبحانی، دانش اقباشاوی، فاطمه محمدی، حمیدرضا قطبی، حبیب اسماعیلی، مهدی صباغ‌زاده، اسماعیل پوررضا، مریم محمدخانی، سیدجمال ساداتیان، بیژن امکانیان، باقر مرادی، سامان سالور، محمدرضا عرب، حسن آقاکریمی و جمعی دیگر از هنرمندان و سینماگران در این مراسم حضور داشتند.

عنصر خشونت از محورهای اصلی روایت فیلم قرمز
در این مراسم، فریدون جیرانی، ضمن قدردانی از برگزارکنندگان و حاضران، با اشاره به سابقه طولانی خود در سینما، از اصغر نعیمی به‌عنوان فیلم‌سازی جوان و آشنا با تاریخ سینما یاد کرد و درباره روند شکل‌گیری برخی آثارش توضیح داد.

وی با اشاره به فیلم‌‌نامه‌ای با عنوان «مدیرعامل» که در دوره ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی نوشته شده بود، گفت: این طرح با همکاری مهدی هاشمی پیش رفت و داستان خانواده‌هایی را روایت می‌کرد که با ازدواج دو سرپرست، زندگی مشترک تازه‌ای را آغاز می‌کردند. این ایده بعدها با عنوان «دردسرهای والدین» در قالب مجموعه‌ای تلویزیونی ساخته شد.

جیرانی، با یادآوری فضای سیاسی و اجتماعی زمان ساخت «قرمز»، توضیح داد: پیروزی اصلاحات و تغییر شرایط، امکان حرکت به سمت فیلم‌‌نامه‌ای متفاوت را فراهم کرد. همچنین تأثیرپذیری از فیلمی درباره زنی در مسیر انتقام، سبب شد که تصمیم بگیرم، عنصر خشونت را به یکی از محورهای اصلی روایت «قرمز» تبدیل کنم.

در این مراسم، اصغر نعیمی، فیلم‌ساز با اشاره به جایگاه فریدون جیرانی در سینمای ایران گفت: جیرانی به‌ویژه در سینمای پس از انقلاب، در مسیر نزدیک‌کردن سینما به مخاطب و شکل‌گیری آثاری که بتوانند با تماشاگر ارتباط برقرار کنند، نقش مؤثری داشته است. فعالیت او در دهه ۱۳۶۰ به‌عنوان فیلم‌‌نامه‌نویس، زمینه‌ساز تولید فیلم‌های مهمی شد و بسیاری از فیلم‌سازان، آثار شاخص خود را بر اساس فیلم‌‌نامه‌های او ساختند.

وی با اشاره به رویکرد اجتماعی جیرانی در مقام کارگردان افزود: جیرانی بدون گرفتار شدن در پیچیدگی‌های ظاهراً روشنفکرانه، تلاش کرد مسائل اجتماعی را با تمرکز بر زنان و موقعیت آنان در جامعه به تصویر بکشد. به باور من، او پیش از آنکه این موضوعات به دغدغه‌ای فراگیر تبدیل شوند، دوربین خود را به سمت زنان چرخاند و شخصیت‌هایی خلق کرد که در حافظه سینمای ایران ماندگار شدند.

نعیمی، با اشاره به فیلم‌هایی چون «قرمز»، «شام آخر» و «آب و آتش»، این آثار را روایت‌هایی از بحران‌های خشونت‌ها و محدودیت‌هایی دانست که زنان در جامعه با آن مواجه‌اند. وی همچنین از جیرانی به‌عنوان «صیاد استعدادها» یاد کرد و توضیح د اد: یکی از وجوه مهم شخصیت او، فضایی بود که برای رشد نیروهای جوان فراهم می‌کرد.

این فیلم‌ساز ادامه داد: بسیاری از بازیگران و فیلم‌سازانی که امروز در سینمای ایران جایگاه دارند، با حمایت و همراهی جیرانی مسیر حرفه‌ای خود را آغاز کردند. او حتی در دوره‌هایی که خود فیلم نمی‌ساخت، برای شکل‌گیری نخستین تجربه‌های فیلم‌سازی دیگران تلاش می‌کرد و در جلب اعتماد تهیه‌کنندگان برای حمایت از فیلم‌سازان جوان توانایی ویژه‌ای داشت.

نعیمی در ادامه، نقش جیرانی در مطبوعات سینمایی را نیز برجسته دانست و او را روزنامه‌نگاری تمام‌عیار، فیلم‌‌نامه‌نویسی توانمند و کارگردانی آشنا با تاریخ سینمای ایران و جهان توصیف کرد. او همچنین از تجربه اجرای برنامه تلویزیونی «هفت» به‌عنوان یکی دیگر از نقاط اثرگذار کارنامه جیرانی یاد کرد.

جیرانی به‌نوعی تاریخ زنده سینما هست
در ادامه مهدی صباغ‌زاده، کارگردان سینما، با مرور آغاز همکاری خود با فریدون جیرانی گفت: نخستین پیشنهاد جدی پس از انقلاب برای کارگردانی فیلم «آفتاب‌نشین‌ها» از سوی جیرانی مطرح شد. این فیلم با تهیه‌کنندگی غلامرضا موسوی و همکاری بیژن امکانیان ساخته شد و آغازگر همکاری و رفاقتی طولانی میان ما بود.

وی او با اشاره به همکاری‌های بعدی خود با جیرانی در فیلم‌هایی چون «پرونده»، «سناتور»، «گمشده» و «تصویر آخر» افزود: من خودم را مدیون او می‌دانم، چراکه جیرانی مرا به سینما آورد و در شکل‌گیری مسیر حرفه‌ای‌ام نقش داشت.

صباغ‌زاده، با اشاره از آموخته‌های خود در این همکاری‌ها، تأکید کرد: جیرانی به او شیوه فیلم‌‌نامه‌نویسی، ارتباط با مخاطب و اهمیت شخصیت‌محوری در ساختار داستان را آموخته است.

وی در توصیف جایگاه جیرانی گفت: فریدون جیرانی به‌نوعی تاریخ زنده سینما هست. تاریخ سینمای ایران و سینمای جهان را می‌توان از او پرسید. فکر نمی‌کنم کسی در زمینه سینما اطلاعاتی به گستردگی و دقت ایشان داشته باشد.

همچنین در این مراسم، حبیب اسماعیلی، تهیه‌کننده سینما، با اشاره به علاقه و تعهد جیرانی به حرفه‌اش گفت: او هیچ‌گاه اهل حاشیه نبود و با عشق و علاقه کار می‌کرد. برای جیرانی، محتوای اثر و اهمیت موضوع، بسیار فراتر از ملاحظات مالی بود.

اسماعیلی، با توصیف جیرانی به‌عنوان دایرةالمعارف سینمای ایران و جهان، افزود: او گنجینه‌ای از اطلاعات سینمایی است و درباره بسیاری از جزئیات آثار، عوامل و تاریخ سینما اطلاعاتی دقیق و گسترده دارد.

وی همچنین با اشاره به شرایط اجتماعی زمان ساخت «قرمز»، هوشیاری جیرانی در تشخیص تغییرات جامعه و انتخاب موضوع فیلم را از ویژگی‌های مهم این اثر دانست و برای تداوم فعالیت سینمایی او ابراز امیدواری کرد.

دقت جیرانی در فیلم‌‌نامه‌نویسی و اجرا
در ادامه این برنماه، بیژن امکانیان، بازیگر سینما، به چگونگی شکل‌گیری فیلم‌‌نامه‌ «سناتور» اشاره کرد و گفت: ایده اولیه این فیلم را با جیرانی در میان گذاشتم. او ابتدا واکنش چندان مثبتی نشان نداد، اما چند روز بعد با طرحی داستانی بازگشت و ایده را به ساختاری منسجم تبدیل کرد. این فیلم‌نامه در نهایت با کارگردانی مهدی صباغ‌زاده به فیلم «سناتور» تبدیل شد.

وی با اشاره به دقت جیرانی در فیلم‌‌نامه‌نویسی و اجرا افزود: برای او هیچ حرکتی صرفاً مکانیکی نبود و هر پلان باید منطق و معنای خود را می‌داشت. توجه به جزئیات، روابط علت و معلولی و ساختار داستانی از ویژگی‌های مهم کار او بود و به شکل‌گیری فیلمنامه‌هایی با منطق سینمایی کمک می‌کرد.

در ادامه احمد امینی، فیلم‌ساز، با یادآوری آشنایی خود با جیرانی در مجله «فیلم» گفت: اشتراک‌های فکری و سلیقه‌ای، از جمله عشق به سینما و توجه به جزئیات و آدم‌ها، باعث نزدیکی ما شد. جیرانی از من پرسید که آیا علاقه‌مندم وارد سینما شوم و پس از پاسخ مثبت من، زمینه حضورم را در یک پروژه سینمایی فراهم کرد.

وی افزود: تا آن زمان تجربه دستیاری در سینمای حرفه‌ای نداشتم و جیرانی در آن پروژه بسیاری از اصول کار، از مناسبات حرفه‌ای گرفته تا چگونگی همکاری عوامل یک فیلم را به من آموخت. آن تجربه، نقطه ورود من به سینمای حرفه‌ای بود.

همچنین محسن امیریوسفی نیز با اشاره به جایگاه شناخته‌شده جیرانی در سینمای ایران و مطبوعات سینمایی، بر اهمیت وجوه کمتر گفته‌شده فعالیت‌های او تأکید کرد و گفت: جیرانی در تحلیل سینمای ایران، خانه سینما و مطبوعات سینمایی نگاه و دیدگاه ویژه‌ای دارد و ناگفته‌های بسیاری درباره این حوزه‌ها در ذهن و تجربه او وجود دارد که شنیدن آن‌ها می‌تواند به شناخت دقیق‌تر تاریخ سینمای ایران کمک کند.

وی با اشاره به فیلم‌هایی چون «قرمز»، «شام آخر» و «آب و آتش»، جیرانی را در پرداختن به شخصیت‌های زن و طرح مسائلی که پیش‌تر کمتر در سینمای ایران مجال بازنمایی داشتند، فیلم‌سازی پیشرو دانست.

غلامرضا موسوی، تهیه‌کننده سینما، نیز با اشاره به سابقه دوستی و همکاری طولانی خود با جیرانی گفت: او همواره منبعی ارزشمند از اطلاعات سینمایی برای دوستان و همکارانش بوده است. در گذشته که دسترسی به منابع اطلاعاتی به گستردگی امروز نبود، بسیاری از ما برای شناخت فیلم‌ها، کارگردانان و بازیگران به او مراجعه می‌کردیم.

موسوی در ادامه، به روند شکل‌گیری «قرمز» اشاره کرد و گفت: در ابتدا، با توجه به شرایط آن دوره و محدودیت‌های موجود، ایده ساخت فیلمی کودکانه مطرح بود، اما پس از تغییر فضای سیاسی و پیروزی سیدمحمد خاتمی در انتخابات ریاست‌جمهوری، جیرانی با تشخیص تغییر شرایط، مسیر دیگری را انتخاب کرد و فیلم‌‌نامه‌ «قرمز» را نوشت.

گفتنی است؛ در پایان این رویداد، لوح سپاس موزه سینمای ایران به پاس سال‌ها تلاش، آفرینش هنری و صیانت از تصویرهای ماندگار سرزمین، با حضور فاطمه محمدی، حبیب اسماعیلی، غلامرضا موسوی، بیژن امکانیان، مهدی صباغ‌زاده و احمد امینی به فریدون جیرانی اهدا شد.